نكته‌ها : 1 - فلسفه وجود شيطان در باره آيات فوق مسائل مهمى مطرح است ، از جمله : مساله آفرينش شيطان ، و دليل سجده كردن فرشتگان بر آدم ، و علت برترى آدم بر فرشتگان ، و اينكه شيطان بر چه كسانى تسلط مىيابد ، و نتيجه كبر و غرور و خودخواهى و منظور از گل تيره و روح خدا ، و مساله آفرينش آدم و خلقت مستقل او در برابر فرضيه تكامل انواع ، و مسائل ديگرى از اين قبيل كه به طور مشروح در جلد اول تفسير نمونه ذيل آيه 34 سوره بقره ، و جلد يازدهم ذيل آيه 26 سوره حجر ، ( صفحه 74 به بعد ) و جلد ششم ذيل آيه 11 سوره اعراف ( صفحه 98 به بعد ) بحث كرده‌ايم . آنچه در اينجا مجددا لازم به يادآورى مىدانيم نخست سؤالى است كه در باره فلسفه آفرينش شيطان مىشود . بسيارى سؤال مىكنند كه اگر انسان براى تكامل و نائل شدن به سعادت از طريق بندگى خدا آفريده شده ، وجود شيطان كه يك موجود ويرانگر ضد تكاملى است چه دليلى مىتواند داشته باشد ؟ آن هم موجودى هوشيار ، كينه توز ، مكار ، پر فريب و مصمم ! اما اگر اندكى بينديشيم خواهيم دانست كه وجود اين دشمن نيز كمكى است به پيشرفت تكامل انسانها . راه دور نرويم هميشه نيروهاى مقاوم در برابر دشمنان سر سخت جان مىگيرند ، و سير تكاملى خود را مىپيمايند . فرماندهان و سربازان ورزيده و نيرومند كسانى هستند كه در جنگهاى بزرگ با دشمنان سرسخت درگير بوده‌اند .